Lễ truyền thống Việt Nam

Tết Nguyên Đán là lễ Tết lớn nhất trong năm của người Việt, đánh dấu chuyển giao giữa năm cũ và năm mới theo âm lịch. 'Nguyên' nghĩa là khởi đầu, 'đán' là buổi sáng — biểu trưng cho khoảnh khắc Thiên-Địa-Nhân hài hoà. Là dịp đoàn viên gia đình lớn nhất, mọi người dù đi xa đâu cũng trở về quê. Theo Bộ Luật Lao Động 2019, người lao động được nghỉ 5 ngày có lương (thường ghép cuối tuần thành 7-9 ngày).

Tết Khai Hạ còn gọi là Lễ Hạ Nêu — nghi thức hạ cây nêu đã dựng từ 23 tháng Chạp, đánh dấu kết thúc Tết và chuyển sang sinh hoạt thường nhật. Là dịp tạ ơn tổ tiên và thần linh đã phù hộ qua những ngày Tết, cầu một năm hanh thông. Một số nơi làm mồng 6 thay vì mồng 7 — cả hai đều chấp nhận. Lễ này đang mai một ở thành thị do tục dựng nêu không còn phổ biến.

Tết Nguyên Tiêu (rằm tháng Giêng) đặc biệt quan trọng với Phật tử Việt Nam, có câu 'Cúng quanh năm không bằng Rằm tháng Giêng'. Đây là ngày Đức Phật giảng pháp đầu tiên trong năm theo truyền thuyết, và là ngày Thượng Nguyên trong Tam Nguyên của Đạo giáo (Thượng-Trung-Hạ Nguyên). Tinh thần chủ đạo ở VN là cầu an đầu năm, làm việc thiện, ăn chay.

Tết Hàn Thực mồng 3 tháng 3 âm gốc từ Trung Quốc (truyền thuyết Giới Tử Thôi) nhưng đã được Việt hoá hoàn toàn từ thời Lê. Người Việt KHÔNG kiêng lửa và KHÔNG chỉ ăn đồ nguội như TQ — mà tập trung vào tục cúng bánh trôi-bánh chay vốn có sẵn từ trước. Hình ảnh bánh trôi tròn nhân vuông gắn với câu 'mẹ tròn con vuông' và truyền thuyết bọc trăm trứng của mẹ Âu Cơ — biểu tượng cội nguồn dân tộc.

Thanh Minh là một TIẾT KHÍ (không phải ngày âm lịch cố định), rơi vào dương lịch ~4-6/4 và kéo dài ~15-16 ngày. 'Thanh' là trong, 'minh' là sáng — thời điểm trời quang khí sáng sau lạnh ẩm mùa xuân. Đây là dịp người Việt tảo mộ tổ tiên, sửa sang phần mộ, thể hiện đạo lý 'uống nước nhớ nguồn'. Khác với Trung Quốc, người Việt KHÔNG đi 'đạp thanh' (du xuân, dã ngoại) — chỉ có phần 'lễ' (tảo mộ), không có phần 'hội'.

Giỗ Tổ Hùng Vương 10/3 âm là quốc lễ tưởng nhớ các vua Hùng — tổ tiên dân tộc Việt. Ngày này được ấn định chính thức từ năm 1917 (Tuần phủ Phú Thọ Lê Trung Ngọc xin Bộ Lễ), trở thành ngày nghỉ luật định từ năm 2007. UNESCO công nhận 'Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương' là Di sản văn hoá phi vật thể nhân loại vào 6/12/2012. Câu ca dao 'Dù ai đi ngược về xuôi / Nhớ ngày Giỗ Tổ mồng Mười tháng Ba' có sau khi ấn định ngày 1917.

Lễ Phật Đản kỷ niệm ngày Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đản sinh tại vườn Lâm Tỳ Ni (624 TCN theo truyền thống Phật giáo Bắc Tông). Việt Nam thống nhất ngày 15/4 âm theo quyết định Hội nghị Phật giáo Quốc tế lần thứ nhất (Sri Lanka, 1950). LHQ công nhận Vesak là lễ hội văn hoá tôn giáo quốc tế từ 1999. Đây là một trong ba ngày lễ lớn nhất của Phật giáo cùng với Phật Thành Đạo (8/12 âm) và Phật Niết Bàn (15/2 âm).

Tết Đoan Ngọ còn gọi là 'Tết Giết Sâu Bọ' — 'đoan' nghĩa là chính, 'ngọ' là giữa trưa, tức giữa trưa ngày 5/5 âm. Đây là thời điểm chuyển mùa (giao hè), khí hậu nóng ẩm dễ sinh sâu bệnh trong người và mùa màng — dân gian dùng đồ ăn chua, cay, nóng để 'diệt sâu bọ' trong cơ thể. Khác với TQ tưởng niệm Khuất Nguyên, ở VN tinh thần chủ đạo là giết sâu bọ và cầu mùa vụ tốt.

Lễ Vu Lan gốc từ kinh Vu Lan Bồn (sự tích Mục Kiền Liên cứu mẹ khỏi địa ngục bằng cách cúng dường chư tăng sau mùa An Cư Kiết Hạ). Là dịp BÁO HIẾU cha mẹ, ông bà, tổ tiên 7 đời theo Phật giáo. Trùng ngày với Tết Trung Nguyên (cúng cô hồn dân gian) nhưng là 2 lễ KHÁC NHAU về nguồn gốc và tinh thần: Vu Lan = báo hiếu Phật giáo, hồi hướng cha mẹ ÔNG BÀ MÌNH; cúng cô hồn = bố thí vong hồn không nơi nương tựa. Phật giáo chính thống không dùng từ 'tháng cô hồn' — gọi đây là MÙA HIẾU HẠNH.

Trung Nguyên = giữa năm theo Tam Nguyên Đạo giáo (Thượng - Trung - Hạ Nguyên). Quan niệm dân gian: ngày Diêm Vương mở cửa địa ngục cho vong hồn cô đơn không nơi nương tựa (cô hồn) được ăn uống, gọi là Xá Tội Vong Nhân. Đây là một lễ KHÁC với Vu Lan dù trùng ngày 15/7 âm — Trung Nguyên thiên về Đạo giáo + dân gian, tập trung vào bố thí cho cô hồn, không phải báo hiếu cha mẹ.

Tết Trung Thu rằm tháng 8 ở Việt Nam đã chuyển thành Tết Thiếu Nhi / Tết Đoàn Viên / Tết Trông Trăng. Gắn với truyền thuyết Việt Chú Cuội ngồi gốc cây đa và chị Hằng Nga. Khác với TQ tập trung vào đoàn viên, VN nhấn mạnh trẻ em — cả gia đình quây quần phá cỗ trông trăng, rước đèn, múa lân. Đèn ông sao 5 cánh là sáng tạo Việt thời cận đại, gắn ngôi sao vàng Cộng hoà.

Tết Trùng Cửu (còn gọi Trùng Dương) — hai số 9 trùng nhau, 'cửu cửu' đồng âm với 'trường cửu' nên biểu tượng cho TRƯỜNG THỌ. Du nhập VN qua văn hoá Nho giáo, được Việt hoá thành Lễ Mừng Thọ Người Cao Tuổi. Hiện đại đa số người Việt không còn biết hoặc không tổ chức Trùng Cửu — đã mai một mạnh, chỉ một số ít vùng nông thôn Bắc và cộng đồng người gốc Hoa còn giữ.

Tết Hạ Nguyên rằm tháng 10 âm là lễ tạ ơn sau vụ gặt mùa lúa chính, còn gọi là Tết Cơm Mới / Tết Trùng Thập. Trong Tam Nguyên Đạo giáo (Thượng - Trung - Hạ), Hạ Nguyên đối ứng Thượng Nguyên (rằm tháng Giêng). Mạnh nhất ở nông thôn miền Bắc - Trung và đặc biệt là đồng bào dân tộc miền núi (Tày, Nùng, Thái, Mường) — với họ là một trong những lễ lớn nhất năm.

Lễ Ông Công Ông Táo 23 tháng Chạp là ngày Táo Quân (Thần Bếp) cưỡi phương tiện về Thiên đình tâu Ngọc Hoàng mọi việc xảy ra trong gia đình suốt năm qua. Cùng ngày tiễn Ông Công (Thổ Công, Thổ Địa). Theo dân gian, phải cúng TRƯỚC 12h trưa 23 tháng Chạp — sau đó Táo đã lên trời. Đây là khởi đầu chính thức của không khí Tết, sau lễ này mọi nhà bắt đầu dọn dẹp, mua sắm chuẩn bị đón Tết Nguyên Đán.

Tất Niên là chiều/tối ngày cuối năm âm — gia đình sum họp cúng tiễn năm cũ, mời gia tiên về ăn Tết. Giao Thừa là khoảnh khắc chính tý 0h chuyển từ năm cũ sang năm mới, có nghi cúng cả ngoài trời (tiễn quan hành khiển năm cũ, đón quan năm mới) và trong nhà (cho gia tiên). Lưu ý quan trọng: từ năm 2025 đến 2032 LIÊN TỤC 8 NĂM KHÔNG CÓ 30 TẾT — tháng Chạp đều thiếu (29 ngày), nên Giao Thừa rơi đêm 29 tháng Chạp.