Ngũ hành tương sinh - tương khắc

Ngũ hành - Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ - không phải năm "vật chất" cụ thể, mà là năm thuộc tính vận động của vũ trụ theo quan niệm cổ truyền phương Đông. Người xưa thấy mọi sự đều có lúc sinh ra (Mộc), bùng phát (Hoả), chuyển hoá (Thổ), thu lại (Kim) và ẩn tàng (Thuỷ). Năm trạng thái ấy nối nhau thành một chu kỳ khép kín - và vận hành theo hai vòng xoắn cài nhau: tương sinh (nuôi dưỡng) và tương khắc (chế ngự).

Vòng tương sinh đi theo cạnh ngoài ngũ giác, vòng tương khắc cắt chéo qua tâm thành ngũ giác sao.

Nguồn gốc - từ Hồng Phạm Cửu Trù

Ghi chép sớm nhất về ngũ hành nằm trong thiên Hồng Phạm Cửu Trù (洪範九疇) của Thượng Thư - bộ kinh điển được Cơ Tử trình lên Chu Vũ Vương khoảng thế kỷ XI TCN. Hồng Phạm chương đầu liệt: "Nhất viết Thuỷ, nhị viết Hoả, tam viết Mộc, tứ viết Kim, ngũ viết Thổ" - Một là Thuỷ, hai là Hoả, ba là Mộc, bốn là Kim, năm là Thổ.

Từ đó, các sách Tả Truyện, Lã Thị Xuân Thu, Hoài Nam Tử hệ thống hoá thành học thuyết Âm Dương Ngũ Hành - nền tảng của Đạo gia, Y học cổ truyền, Thiên văn Lịch pháp, Phong thuỷ và Mệnh học. Đến đời Hán, Đổng Trọng Thư trong Xuân Thu Phồn Lộ xác lập rõ hai vòng vận hành: tương sinh và tương khắc - định khung cho gần như toàn bộ tri thức huyền học Á Đông kéo dài hai ngàn năm sau.

Vòng tương sinh - chu kỳ nuôi dưỡng

Tương sinh là vòng các hành nuôi dưỡng nhau theo trình tự cố định. Hành đứng trước "sinh ra" hành đứng sau, như mẹ sinh con. Năm cặp sinh được giải thích bằng hình ảnh tự nhiên rất trực giác:

• Kim sinh Thuỷ - kim loại nung chảy thành chất lỏng. Mỏ quặng dưới lòng đất khi gặp nhiệt cao thì hoá thành kim loại nóng chảy chảy thành dòng.
• Thuỷ sinh Mộc - nước nuôi cây. Không có nước thì cây không thể nảy mầm, sinh trưởng.
• Mộc sinh Hoả - gỗ cháy thành lửa. Củi khô là nguyên liệu nuôi ngọn lửa, hết củi thì lửa tàn.
• Hoả sinh Thổ - lửa cháy hết thành tro, tro tan thành đất. Núi lửa phun nham thạch nguội đi cũng thành đất mới.
• Thổ sinh Kim - đất là nơi sinh ra quặng kim loại. Mọi mỏ vàng, mỏ sắt đều ngậm trong lòng đất.

Vòng tương sinh khép kín - Kim sinh Thuỷ rồi Thuỷ sinh Mộc, cuối cùng Thổ lại sinh Kim, bắt đầu chu kỳ mới. Đây là nguyên lý vận hành của muôn vật: không hành nào tồn tại đơn lẻ, mỗi hành đều cần hành trước nuôi và nuôi hành sau.

Vòng tương khắc - chu kỳ chế ngự

Đối ngẫu với tương sinh là tương khắc - vòng các hành kìm hãm, chế ngự nhau. Khắc không có nghĩa là "xấu" - mà là cơ chế cân bằng tự nhiên, ngăn không cho một hành quá thịnh áp đảo các hành khác.

• Kim khắc Mộc - rìu chặt cây. Vũ khí kim loại có thể đốn hạ rừng già.
• Mộc khắc Thổ - rễ cây hút đất, làm xốp và rút dinh dưỡng từ đất.
• Thổ khắc Thuỷ - đập đất ngăn dòng nước, đắp đê chống lụt.
• Thuỷ khắc Hoả - nước dập tắt lửa.
• Hoả khắc Kim - lửa nung chảy kim loại, biến cứng thành mềm.

Cũng giống tương sinh, vòng khắc khép kín thành ngũ giác sao (pentagram) - Kim khắc Mộc, Mộc khắc Thổ, ... Hoả khắc Kim đóng vòng. Một hành luôn bị hành khác khắc và đồng thời khắc hành thứ ba. Sự đan xen này tạo nên thế quân bình - nếu Mộc quá vượng, có Kim chế; nếu Hoả quá nóng, có Thuỷ trị. Người xưa gọi đây là đạo trung dung của trời đất.

Tương sinh là dòng chảy nuôi dưỡng. Tương khắc là gờ đá ngăn dòng. Cả hai cùng tạo nên lưu vực vũ trụ.

Thuộc tính của từng hành

Mỗi hành không chỉ là một "yếu tố" mà còn gắn với cả một hệ thuộc tính: mùa, hướng, màu sắc, tạng phủ trong thân thể, vị giác, con số. Hoàng Đế Nội Kinh - Tố Vấn chương "Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận" chép đầy đủ những phép tương ứng này:

Bảng này là chìa khoá để đọc nhiều hệ thống huyền học khác nhau cùng một lúc. Khi thầy thuốc Đông y nói "tỳ vị thuộc Thổ, hợp với mùa cuối hè, vị ngọt bổ tỳ" - ấy là dùng đúng bảng này. Khi thầy phong thuỷ luận "phòng ngủ hướng Đông thuộc Mộc, sơn xanh dương sinh" - cũng cùng một bảng. Hệ thống ngũ hành cho phép thầy giỏi nói chuyện y học, kiến trúc, mệnh số, lịch pháp bằng cùng một ngôn ngữ.

Ứng dụng trong luận giải tâm linh

Mệnh người - ngũ hành nạp âm

Mỗi người sinh năm nào, theo can chi của năm sẽ thuộc một trong 5 hành (gọi là "ngũ hành nạp âm" - phép gán từ Tam Mệnh Thông Hội). Người sinh năm Giáp Tý là Hải Trung Kim, năm Bính Dần là Lư Trung Hoả... Mệnh nạp âm là nét vẽ thô nhất về ngũ hành mệnh - chỉ dùng để nhìn tổng quan, chưa đủ luận sâu.

Đặt tên con

Khi đặt tên cho bé, thầy mệnh học trước hết lập tứ trụ (xem bài Tứ trụ Bát tự) để xét ngũ hành đầy thiếu. Nếu bé thiếu Mộc, chữ Hán Việt được chọn nên thuộc bộ Mộc (木) - như Lâm (林), Tùng (松), Lan (蘭). Nếu bé thiếu Hoả, chọn chữ bộ Hoả hoặc Nhật - như Minh (明), Diễm (豔), Quang (光). Cách này gọi là bổ khuyết ngũ hành trong Tam Tài Ngũ Cách (姓名學).

Hợp tuổi - vợ chồng, làm ăn

Hai người có hợp nhau hay không, một phần dựa vào ngũ hành mệnh. Hai mệnh tương sinh là thuận lợi - Mộc gặp Thuỷ, Thuỷ được Mộc nuôi nên cả hai cùng phát. Hai mệnh tương khắc thì có trở ngại - nhưng không phải "xấu" tuyệt đối, mà cần xét thêm các yếu tố khác trong tứ trụ.

Phong thuỷ nhà cửa

Hướng nhà, màu sơn, vị trí phòng ngủ - phong thuỷ truyền thống phối ngũ hành theo bát quái và mệnh chủ. Mệnh chủ Hoả thì hướng Nam (Hoả vượng) tốt, hướng Bắc (Thuỷ khắc Hoả) cần hoá giải. Hệ logic này hoàn toàn dựa trên vòng sinh - khắc trên đây.

Ngày tốt - ngày xấu

Mỗi ngày trong lịch âm có can chi → có ngũ hành ngày. Khi xem ngày tốt cho việc lớn (cưới hỏi, động thổ, khai trương), thầy lịch xét ngũ hành ngày so với mệnh người chủ sự. Mệnh người và ngũ hành ngày tương sinh thì việc thuận lợi, tương khắc thì cần cân nhắc hoặc chọn ngày khác.

Cẩn trọng - đừng xét ngũ hành quá thô

Ngũ hành là khung gốc, nhưng khi luận thật kỹ thì không thể chỉ xét ngũ hành mệnh nạp âm. Bát tự đầy đủ có 4 cột × 2 yếu tố = 8 chữ, mỗi chữ chứa thông tin ngũ hành riêng. Một người sinh năm Giáp Tý (Mộc) nhưng nếu cột Tháng và cột Ngày đều thuộc Hoả vượng, thì thực tế người đó "thân nhược" - Hoả thiêu Mộc. Luận chỉ theo "mệnh Mộc" là phiến diện và có thể sai.

Vì vậy, khi gặp một bài viết hoặc app đơn giản chỉ hỏi năm sinh rồi phán "anh mệnh Mộc, hợp màu xanh, kỵ màu trắng" - nên hiểu đó là tham khảo bề mặt. Để có luận giải đúng, cần đầy đủ năm - tháng - ngày - giờ sinh, và xét ngũ hành tổng thể của 8 chữ chứ không chỉ một.

Tóm lại

Ngũ hành là ngôn ngữ phổ quát của triết học phương Đông. Học hai vòng sinh - khắc, học bảng thuộc tính, là đã đủ chìa khoá để đọc hầu hết các tài liệu cổ về y học, mệnh học, phong thuỷ. Nhưng để dùng đúng trong luận giải cá nhân, luôn cần đặt ngũ hành vào khung tứ trụ đầy đủ - chứ không xét đơn lẻ năm sinh.

Đó cũng là cách mà NGUHANH luôn tiếp cận: không bao giờ phán định trên một con số đơn lẻ. Mọi luận giải đều xuất phát từ tứ trụ đủ, rồi xét ngũ hành đầy thiếu, rồi mới tới gợi ý cho từng việc cụ thể.